Europa we wrześniu 1939 roku stała się teatrem najbardziej niszczycielskiego konfliktu w dziejach ludzkości. II wojna światowa nie tylko pochłonęła dziesiątki milionów istnień ludzkich, ale również fundamentalnie przekształciła mapę kontynentu. Granice państw, które jeszcze przed wojną wydawały się utrwalone, zaczęły ulegać dramatycznym zmianom pod naporem niemieckiej machiny wojennej, a później w wyniku powojennych ustaleń mocarstw. Te geopolityczne transformacje stanowią fascynujący, choć tragiczny rozdział w historii Europy, odzwierciedlający dynamikę sił, ideologii i ambicji, które kształtowały losy całych narodów.
Europa przed burzą – mapa kontynentu w przededniu wojny
Mapa Europy w 1939 roku była rezultatem porządku wersalskiego ustanowionego po I wojnie światowej. Na gruzach upadłych imperiów: niemieckiego, austro-węgierskiego, rosyjskiego i osmańskiego wyrosły nowe państwa narodowe, takie jak Polska, Czechosłowacja, Jugosławia czy państwa bałtyckie. Ten nowy ład, zaprojektowany z myślą o zapewnieniu trwałego pokoju, zawierał jednak w sobie zalążki przyszłego konfliktu.
Niemcy, dotkliwie upokorzone traktatem wersalskim, straciły znaczne terytoria – Alzację i Lotaryngię na rzecz Francji, ziemie zachodnie na rzecz odrodzonej Polski oraz wszystkie kolonie. Surowe ograniczenia militarne i ekonomiczne nałożone na Republikę Weimarską, a później III Rzeszę, były systematycznie łamane przez Adolfa Hitlera po jego dojściu do władzy w 1933 roku.
Już w latach 30. XX wieku mapa Europy zaczęła się zmieniać. W 1935 roku Zagłębie Saary, znajdujące się pod zarządem Ligi Narodów, powróciło do Niemiec po przeprowadzonym plebiscycie. W 1938 roku Hitler przeprowadził Anschluss Austrii, wcielając ją do III Rzeszy. Zaledwie kilka miesięcy później, na mocy układu monachijskiego, Niemcy zagarnęły Sudety – region Czechosłowacji zamieszkały przez mniejszość niemiecką. W marcu 1939 roku pozostała część Czech i Moraw została przekształcona w niemiecki protektorat, podczas gdy Słowacja stała się formalnie niezależnym państwem, choć w rzeczywistości funkcjonowała jako niemiecki satelita.
Początek wojny i pierwsze zmiany granic (1939-1941)
Agresja Niemiec na Polskę 1 września 1939 roku zapoczątkowała II wojnę światową. Błyskawiczna kampania zakończyła się klęską Polski, której terytorium zostało podzielone między III Rzeszę a ZSRR zgodnie z tajnym protokołem paktu Ribbentrop-Mołotow. Zachodnie województwa Polski zostały bezpośrednio wcielone do Rzeszy, tworząc nowe jednostki administracyjne: Kraj Warty i Okręg Gdańsk-Prusy Zachodnie. Z centralnych ziem polskich utworzono Generalne Gubernatorstwo – twór administracyjny pod niemiecką okupacją, będący swoistym „państwem resztkowym”. Wschodnie tereny Polski zajął Związek Radziecki, włączając je do Białoruskiej i Ukraińskiej SRR.
Nowy porządek w Europie zostanie ustanowiony przez Niemcy i Włochy… Narody, które się temu przeciwstawią, zostaną zmiażdżone.
Tempo zmian na mapie Europy gwałtownie przyspieszyło w 1940 roku. Po błyskawicznej kampanii niemieckiej na zachodzie, Francja poniosła klęskę i została podzielona na okupowaną strefę północną oraz kolaboracyjne państwo Vichy na południu. Belgia, Holandia i Luksemburg znalazły się pod bezwzględną niemiecką okupacją. Dania, mimo zachowania pozorów niepodległości, stała się niemieckim protektoratem, a Norwegia znalazła się pod bezpośrednią administracją Rzeszy.
W czerwcu 1940 roku ZSRR zaanektował państwa bałtyckie: Litwę, Łotwę i Estonię, a także Besarabię i północną Bukowinę należące wcześniej do Rumunii. Ta ostatnia, znajdując się pod ogromną presją Niemiec i ZSRR, utraciła również północny Siedmiogród na rzecz Węgier (w wyniku drugiego arbitrażu wiedeńskiego) oraz południową Dobrudżę na rzecz Bułgarii.
Europa pod dominacją Osi (1941-1943)
Atak Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941 roku (operacja Barbarossa) spowodował kolejne dramatyczne przeobrażenia mapy Europy. W ciągu zaledwie kilku miesięcy Wehrmacht opanował ogromne obszary zachodniego ZSRR, w tym Białoruś, Ukrainę, państwa bałtyckie i znaczną część Rosji europejskiej. Na tych podbitych terenach Niemcy utworzyli sieć jednostek administracyjnych, w tym Komisariat Rzeszy Ostland (obejmujący kraje bałtyckie i część Białorusi) oraz Komisariat Rzeszy Ukraina.
Równocześnie, po ataku Włoch na Grecję i Jugosławię, Bałkany stały się kolejnym obszarem zaciętych walk. Jugosławia została rozparcelowana między Niemcy, Włochy, Węgry i Bułgarię, a na części jej terytorium utworzono marionetkowe Niezależne Państwo Chorwackie. Grecja znalazła się pod trójstronną okupacją niemiecko-włosko-bułgarską.
W szczytowym momencie ekspansji państw Osi, w 1942 roku, mapa Europy była nie do poznania w porównaniu z okresem przedwojennym. III Rzesza kontrolowała bezpośrednio lub pośrednio niemal cały kontynent, od wybrzeży Atlantyku po przedpola Moskwy i od Norwegii po Grecję. Jedynie kilka państw zdołało zachować neutralność: Szwecja, Szwajcaria, Hiszpania, Portugalia i Turcja, choć wszystkie one w różnym stopniu utrzymywały współpracę gospodarczą z Niemcami.
Odwrócenie losów wojny i zmiany granic (1943-1945)
Przełomowe zwycięstwo Armii Czerwonej pod Stalingradem w lutym 1943 roku stanowiło punkt zwrotny wojny. Od tego momentu inicjatywa strategiczna przeszła w ręce aliantów, a mapa Europy zaczęła się zmieniać w przeciwnym kierunku. Armia Czerwona systematycznie wypierała Wehrmacht z terytorium ZSRR, by następnie wkroczyć do krajów Europy Środkowo-Wschodniej.
W 1944 roku alianci zachodni przeprowadzili udane lądowanie w Normandii (operacja Overlord), otwierając drugi front w Europie. Włochy, po obaleniu Mussoliniego, przeszły na stronę aliantów, choć północna część kraju pozostała pod kontrolą niemiecką i marionetkowej Włoskiej Republiki Socjalnej. Państwa bałkańskie, w tym Rumunia i Bułgaria, w obliczu nieuchronnego nadejścia Armii Czerwonej, zerwały sojusz z Niemcami.
Konferencje aliantów i kształtowanie powojennego ładu
Jeszcze w trakcie trwania działań wojennych alianci rozpoczęli planowanie powojennego porządku w Europie. Podczas kluczowych konferencji w Teheranie (1943), Jałcie (luty 1945) i Poczdamie (lipiec-sierpień 1945) przywódcy Wielkiej Brytanii, USA i ZSRR podjęli brzemienne w skutkach decyzje dotyczące granic i stref wpływów.
Najdonioślejsze zmiany terytorialne dotknęły Polski, która utraciła Kresy Wschodnie na rzecz ZSRR (wzdłuż tzw. linii Curzona), otrzymując w zamian byłe terytoria niemieckie na zachodzie i północy (po linię Odry i Nysy Łużyckiej). Niemcy zostały drastycznie okrojone terytorialnie i podzielone na cztery strefy okupacyjne: amerykańską, brytyjską, francuską i radziecką. Austria również została podzielona na cztery strefy, jednak z założeniem przywrócenia jej niepodległości w przyszłości.
Polska została przesunięta na zachód na sowieckich bagnetach.
ZSRR anektował nie tylko wschodnie ziemie Polski, ale również Besarabię i północną Bukowinę (odebrane Rumunii), Ruś Zakarpacką (odłączoną od Czechosłowacji), część Prus Wschodnich z Królewcem (przemianowanym na Kaliningrad) oraz terytoria utracone wcześniej na rzecz Finlandii w wojnie zimowej 1939-1940.
Czechosłowacja została odtworzona niemal w granicach przedwojennych, z wyjątkiem Rusi Zakarpackiej. Jugosławia również powróciła na mapę Europy, z niewielkimi korektami granicznymi na rzecz Włoch (Triest) i Bułgarii.
Konsekwencje zmian granic i nowy porządek europejski
Zmiany granic w Europie po II wojnie światowej wywołały dalekosiężne konsekwencje demograficzne, polityczne i kulturowe. Przymusowe przesiedlenia milionów ludzi, w tym masowe wypędzenie Niemców z Europy Środkowo-Wschodniej, deportacje Polaków z Kresów, wymiany ludności między Polską a ZSRR oraz Czechosłowacją a Węgrami, doprowadziły do bezprecedensowych przemian etnicznych. Liczne regiony, które przez stulecia cechowały się wielokulturowością, stały się nagle etnicznie jednolite.
W wymiarze politycznym Europa została podzielona na dwa antagonistyczne bloki: zachodni pod wpływami USA i wschodni zdominowany przez ZSRR. Ta fundamentalna konfrontacja, znana jako zimna wojna, determinowała geopolitykę kontynentu przez następne cztery dekady. Żelazna kurtyna – termin spopularyzowany przez Winstona Churchilla – zarówno symbolicznie, jak i fizycznie podzieliła Europę.
Granice ustalone po II wojnie światowej okazały się zaskakująco trwałe. Mimo ciągłych napięć zimnowojennych, podstawowy kształt mapy Europy pozostał niezmieniony aż do upadku komunizmu w latach 1989-1991. Dopiero wówczas nastąpiły kolejne istotne przeobrażenia, w tym historyczne zjednoczenie Niemiec, rozpad ZSRR, Czechosłowacji i krwawy rozpad Jugosławii.
Dzisiejsza mapa Europy jest zatem w znacznej mierze rezultatem procesów zapoczątkowanych podczas II wojny światowej i jej bezpośrednich następstw. Granice wytyczone często arbitralnie przez zwycięskie mocarstwa, mimo licznych kontrowersji i tragicznych konsekwencji dla milionów ludzi, stały się fundamentem powojennego ładu europejskiego, który – paradoksalnie – przyniósł kontynentowi najdłuższy okres pokoju w jego nowożytnej historii.
